Naar de eigen vuilnisbelt in Spanje

Met GPS kunnen vogels tot op zeven meter nauwkeurig gevolgd worden. De Texelse kleine mantelmeeuw als voorbeeld. Jop de Vrieze

Met hysterisch gekrijs verwelkomen de kleine mantelmeeuwen bioloog Kees Camphuijsen. We zijn zojuist in de Texelse duinen het bordje ‘Verboden Toegang. Broedgebied’ gepasseerd. Pet verplicht, want de dieren gebruiken regelmatig poep als wapen. Sinds 1992 woont en werkt Camphuijsen op Texel en sinds 2006 bestudeert hij de meeuwenkolonies voor het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ). Hij meet eieren op, analyseert uitwerpselen en observeert het gedrag van de dieren, om fluctuaties in de populatie te verklaren. Sinds kort heeft hij een hypermodern hulpmiddel: een gps-rugzakje. Zes van zijn meeuwen vliegen er op dit moment mee rond: een 14 gram wegend zwart kastje, vastgebonden op hun rug, met op de bovenkant een zonnecelletje en binnenin een klein gps-ontvangertje, een radiozender die de gegevens naar de universiteit doorstuurt, een oplaadbaar batterijtje en een accelerometer, een soort stappenteller die vliegbewegingen registreert. Bij zonnig weer stuurt hij tot 10.000 signalen per uur, bij bewolking minder.

Het apparaatje, ontwikkeld door de onderzoeksgroep van Willem Bouten van de Universiteit van Amsterdam waarmee Camphuijsen nu samenwerkt, is een opvolger van een veel groter prototype dat eind vorige eeuw werd ontworpen. Dat apparaatje werkte op een lithiumbatterij en was een stuk zwaarder. De kritische grens voor draagkracht van vogels ligt op 3 procent van het lichaamsgewicht. Het begon dan ook allemaal met pinguïns, groot en stevig genoeg om een log apparaat mee te zeulen. Al ging het bij die dieren in het begin fout: pinguïns duiken tot driehonderd meter diep en omdat de zender het verendek verstoorde, bereikte het koude water hun naakte huid. Die dieren stierven dus. Meeuwen duiken niet zo diep.

Als groot minpunt van de gps-zenders gold dat eerdere versies van het apparaat alleen afgelezen konden worden nadat de vogel weer was gevangen, of de instrumenten leverden maar weinig posities per dag op. “Dat werkt niet bij meeuwen”, legt Camphuijsen uit, “die laten zich geen twee keer vangen. Daar moet minstens een jaar tussen zitten, en voor voedselvluchten is veel meer detail noodzakelijk.” De nieuwe generatie gps-zenders stuurt de gegevens naar een ontvangststation wanneer ze daar in de buurt zijn.

TOUWTJE

Een ander nadeel van de gps-rugzakjes, ook van de huidige generatie, is dat ze vastgebonden zitten met een touwtje om de buik van de vogel. Bij vogels die zich volvreten om de trek door te komen niet erg comfortabel dus. “Het is alsof je in de zomer je rugzak lekker strak doet en er vervolgens je dikke winterjas onder doet”, zegt grutto-onderzoeker Jos Hooijmeijer. Zijn onderzoeksgroep aan de RUG moest dus teruggrijpen op een andere, invasievere methode. Afgelopen maand brachten ze operatief zendertjes in bij vijftien grutto’s in West-Friesland. Het apparaatje zit in een luchtzak in de buikholte, via hun rug steekt een kleine antenne naar buiten die communiceert met de ARGOS-satellieten. De positie wordt bepaald door te meten hoe snel de vogels zich ten opzichte van de satelliet bewegen en is een stuk minder nauwkeurig dan gps. Hooijmeijer: “Wij zijn geïnteresseerd in de lijnen die de grutto aflegt en de gebieden die hij bezoekt. Daarvoor nemen we genoegen met de marge van 200 meter.” Van de rosse grutto, die in Alaska voorkomt, werd met deze methode vastgesteld dat ze een route van 11.700 kilometer in negen dagen naar Nieuw-Zeeland non stop afleggen en gebruik maken van hoge en lage drukgebieden om altijd wind mee te hebben.

Camphuijsen is niet zo geïnteresseerd in vogeltrek. Hij wil vooral weten hoe en waar de kleine mantelmeeuwen zich voeden, en hoe individuen daarin verschillen. Met ouderwetse methoden zoals kleurringen kon hij de meeuwen in het duingebied wel volgen, maar zodra ze de zee opzochten, waren ze gevlogen. Dankzij de gps-zenders volgt hij ze tot op zeven meter nauwkeurig. “Men zegt wel ‘zo vrij als een vogel’, maar dat valt in de praktijk bij meeuwen erg tegen. Iedere meeuw komt steeds op dezelfde plekken om zijn voedsel te vinden en is dus erg gespecialiseerd. Als je een kaartje tekent, zie je vrijwel altijd gewoon een paar heel dikke lijnen waarlangs de vogel steeds weer vliegt.”

Ook de overwintering in Spanje is niet zo romantisch. “Ze vliegen met een aantal tussenstops precies naar die ene vuilnisbelt waar het vorig jaar goed toeven was”, legt Camphuijsen uit, terwijl hij nog even snel een ei fotografeert. “Alleen jonge vogels trekken wat meer kriskras rond. Wat dat betreft zijn het net de mensen die ieder jaar naar dat ene plekje aan de Costa del Sol gaan omdat de gehaktballen zo goed zijn.”

Nu de visserij vanwege EU-regels steeds minder afval in zee mag storten, zullen de 11.000 meeuwen op Texel het zwaar krijgen. Dan wordt de strategie van voedselvergaring belangrijk – precies waar Camphuijsen onderzoek naar doet. Toch ziet hij zich niet als natuurbeschermer. “Ik ben geïnteresseerd in het gedrag van de vogels en natuurlijke fluctuaties in populaties, niet per se in het beschermen van zo’n soort.”

ACCELEROMETER

De UvA-onderzoekers hebben heel andere doelen dan hijzelf, vertelt Camphuijsen, terwijl hij terugloopt naar zijn oude Opel Kadett. “Zij willen leren over vliegdynamica en daar energetische modellen van maken. De recente toevoeging van de accelerometer voegt daar veel aan toe. Die registreert of de vogel klapwiekt, zeilt, loopt, zwemt of duikt. Dankzij die informatie ontdekten ze al dat de vogels tegen de wind in klapwiekend op zoek gaan naar voedsel en moe, verzadigd en een paar honderd gram zwaarder met de wind mee terug naar huis zeilen.” Ook windmolenonderzoekers toonden al interesse voor de data. De meeuwen blijken in de buurt van windmolenparken naar voedsel te zoeken. Dat kan problemen met vogelbeschermers opleveren.

Camphuijsen gaat straks thuis verder schrijven aan een nieuw onderzoeksvoorstel, waarvoor hij minstens dertig meeuwen met een rugzakje moet uitrusten. Drie kolonies wil hij vergelijken: die van Texel, Terschelling en IJmuiden. “Die laatste doet het verbazingwekkend goed. Met de gedetailleerde informatie hopen we het geheim van IJmuiden te openbaren.”

 NRC Handelsblad / 6 juni 2009

Jopinie @ Twitter

PHVsPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZHNfcm90YXRlPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzE8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVhLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzI8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjViLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzM8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVjLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzQ8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVkLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX21wdV9hZHNlbnNlPC9zdHJvbmc+IC0gPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfbXB1X2Rpc2FibGU8L3N0cm9uZz4gLSB0cnVlPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfbXB1X2ltYWdlPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tL2Fkcy8zMDB4MjUwYS5qcGc8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF9tcHVfdXJsPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdG9wX2Fkc2Vuc2U8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF90b3BfZGlzYWJsZTwvc3Ryb25nPiAtIHRydWU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF90b3BfaW1hZ2U8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzQ2OHg2MGEuanBnPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdG9wX3VybDwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX3VybF8xPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdXJsXzI8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb208L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF91cmxfMzwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX3VybF80PC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWx0X3N0eWxlc2hlZXQ8L3N0cm9uZz4gLSBkYXJrYmx1ZS5jc3M8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hdXRob3I8L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2F1dG9faW1nPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2N1c3RvbV9jc3M8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19jdXN0b21fZmF2aWNvbjwvc3Ryb25nPiAtIDwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2ZlYXR1cmVkX2NhdGVnb3J5PC9zdHJvbmc+IC0gVWl0Z2VsaWNodDwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2ZlYXRfZW50cmllczwvc3Ryb25nPiAtIDE8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19mZWVkYnVybmVyX2lkPC9zdHJvbmc+IC0gPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fZmVlZGJ1cm5lcl91cmw8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19nb29nbGVfYW5hbHl0aWNzPC9zdHJvbmc+IC0gPHNjcmlwdCB0eXBlPVwidGV4dC9qYXZhc2NyaXB0XCI+DQoNCiAgdmFyIF9nYXEgPSBfZ2FxIHx8IFtdOw0KICBfZ2FxLnB1c2goW1wnX3NldEFjY291bnRcJywgXCdVQS0yMTIyMzIwNS0xXCddKTsNCiAgX2dhcS5wdXNoKFtcJ190cmFja1BhZ2V2aWV3XCddKTsNCg0KICAoZnVuY3Rpb24oKSB7DQogICAgdmFyIGdhID0gZG9jdW1lbnQuY3JlYXRlRWxlbWVudChcJ3NjcmlwdFwnKTsgZ2EudHlwZSA9IFwndGV4dC9qYXZhc2NyaXB0XCc7IGdhLmFzeW5jID0gdHJ1ZTsNCiAgICBnYS5zcmMgPSAoXCdodHRwczpcJyA9PSBkb2N1bWVudC5sb2NhdGlvbi5wcm90b2NvbCA/IFwnaHR0cHM6Ly9zc2xcJyA6IFwnaHR0cDovL3d3d1wnKSArIFwnLmdvb2dsZS1hbmFseXRpY3MuY29tL2dhLmpzXCc7DQogICAgdmFyIHMgPSBkb2N1bWVudC5nZXRFbGVtZW50c0J5VGFnTmFtZShcJ3NjcmlwdFwnKVswXTsgcy5wYXJlbnROb2RlLmluc2VydEJlZm9yZShnYSwgcyk7DQogIH0pKCk7DQoNCjwvc2NyaXB0PjwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2hvbWU8L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2hvbWVfdGh1bWJfaGVpZ2h0PC9zdHJvbmc+IC0gNTc8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19ob21lX3RodW1iX3dpZHRoPC9zdHJvbmc+IC0gMTAwPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29faW1hZ2Vfc2luZ2xlPC9zdHJvbmc+IC0gZmFsc2U8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19sb2dvPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvOS1sb2dvLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX21hbnVhbDwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbS9zdXBwb3J0L3RoZW1lLWRvY3VtZW50YXRpb24vZ2F6ZXR0ZS1lZGl0aW9uLzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3Jlc2l6ZTwvc3Ryb25nPiAtIHRydWU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaG9ydG5hbWU8L3N0cm9uZz4gLSB3b288L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaG93X2Nhcm91c2VsPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3Nob3dfdmlkZW88L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3NpbmdsZV9oZWlnaHQ8L3N0cm9uZz4gLSAxODA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaW5nbGVfd2lkdGg8L3N0cm9uZz4gLSAyNTA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb190YWJzPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3RoZW1lbmFtZTwvc3Ryb25nPiAtIEdhemV0dGU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb191cGxvYWRzPC9zdHJvbmc+IC0gYTo3OntpOjA7czo1NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvOS1sb2dvLmpwZyI7aToxO3M6NjU6Imh0dHA6Ly93d3cuam9waW5pZS5ubC93b3JkcHJlc3Mvd3AtY29udGVudC93b29fdXBsb2Fkcy84LWxvZ28uanBnIjtpOjI7czo2NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dvcmRwcmVzcy93cC1jb250ZW50L3dvb191cGxvYWRzLzctbG9nby5qcGciO2k6MztzOjY1OiJodHRwOi8vd3d3LmpvcGluaWUubmwvd29yZHByZXNzL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvNi1sb2dvLnBuZyI7aTo0O3M6NjU6Imh0dHA6Ly93d3cuam9waW5pZS5ubC93b3JkcHJlc3Mvd3AtY29udGVudC93b29fdXBsb2Fkcy81LWxvZ28ucG5nIjtpOjU7czo2NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dvcmRwcmVzcy93cC1jb250ZW50L3dvb191cGxvYWRzLzQtbG9nby5wbmciO2k6NjtzOjY1OiJodHRwOi8vd3d3LmpvcGluaWUubmwvd29yZHByZXNzL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvMy1sb2dvLnBuZyI7fTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3ZpZGVvX2NhdGVnb3J5PC9zdHJvbmc+IC0gU2VsZWN0IGEgY2F0ZWdvcnk6PC9saT48L3VsPg==