Dansen op kosmische straling

Dansen op kosmische straling; 
Plan Radboud Universiteit voor muziek uit het heelal wint Jaarprijs

Rotterdam, 8 oktober 2009 (NRC Handelsblad)

Bij de race om de Academische Jaarprijs staken twee teams boven de rest uit. Een Nijmeegs feest gebaseerd op kosmische straling won, tweede werd het Delftse http://Fileradar.nl.

De Nijmeegse Vierdaagsefeesten zijn volgend jaar een bijzonder feest rijker: Cosmic Sensation. In een gigantische koepel van dertig meter doorsnee en vijftien meter hoogte zal kosmische stralingde basis vormen van muziek en licht. Studenten en onderzoekers van de universiteit Nijmegen sleepten met dit plan gisteren de Academische Jaarprijs van 100.000 euro in de wacht.

De Academische Jaarprijs werd voor het vierde achtereenvolgende jaar uitgereikt. De prijs is voor wetenschappers en studenten die een overtuigend plan weten te presenteren om hun toponderzoek op een originele manier aan een breed publiek te aten zien. Voor het eerst mochten naast universiteiten ook wetenschappelijke instituten meedoen. Minister Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gaf bij de uitreiking van de prijs de suggestie om volgend jaar ook HBO’s toegang te geven tot de competitie.

Het Nijmeegse team baseert zijn project op ingewikkeld natuurkundig onderzoek naar kosmische straling. Dat is straling uit de ruimte, meetbaar op aarde wanneer die de dampkring binnenkomt. Laagenergetische kosmische straling, zo was al langer bekend, komt van sterren; hoogenergetische waarschijnlijk van zwarte gaten. Dat bleek uit een recente Science-publicatie van onderzoek uitgevoerd in het Pierre Auger Observatorium in Argentinië. Captain van team Cosmic Sensation, hoogleraar experimentele natuurkunde Sijbrand de Jong, werkte mee aan deze publicatie en het team baseerde de inzending voor de jaarprijs op de bevindingen.

De straling moet in de tent, waar duizend man tegelijk in kunnen, een ludieke basis voor het feest worden. Omdat die straling zonder enige regelmaat de detectoren bereikt, komt er enige creativiteit aan te pas om er muziek van te maken. Bij de ingang zal een apparaat staan, de cosmic composer, dat de straling direct omzet in geluid, wat resulteert in een onregelmatig kerkklokgeluid. Verder zal in de koepel de straling ook bewerkt worden tot rustgevende cosmic ambient. En danslievende bezoekers kunnen een koptelefoon opzetten met de cosmic remix, als in een stille disco.

De muziek komt van een DJ, maar verandert op basis van inslagen van kosmische straling. Lasers zullen wijzen in de richting waar deze straling vandaan komt. Om de gratis in- en uitlopende bezoekers wat wetenschap mee te geven zal aan de binnenkant van de koepel het heelal inclusief zwarte gaten geprojecteerd worden, zullen trefwoorden kort uitleg geven, en zal een lichtkrant langs de zijkant meer wetenschappelijke informatie verschaffen.

De Nijmegenaren, een groep van dertien studenten en jonge onderzoekers, ontvouwden tijdens hun presentatie aan de jury een zeer ambitieus plan, dat al in een vergevorderd stadium bleek te zijn. Er is al een principeovereenkomst met de organisatie van de Vierdaagse, de locatie in het centrum van Nijmegen is zelfs al toegewezen en theater Lux zal gaan meewerken aan de organisatie van het evenement.

Het label van DJ Tiësto, toepasselijk genoeg Black Hole Recordings geheten, zegde al toe een keur aan DJ’s te willen leveren voor de zeven avonden in de zomer van 2010, en een cd met remixes te gaan uitbrengen. Omdat het project ruimschoots meer dan 100.000 euro zal gaan kosten, legde de Radboud Universiteit een tweede ton bij – mits het team zou winnen. ,,Om te kunnen winnen, moesten we laten zien dat ons plan haalbaar was”, zegt hoogleraar De Jong na afloop met een grote grijns en in zijn hand een glas champagne, dus moesten we dit soort afspraken al maken.”

De jury onder leiding van oud-staatssecretaris van cultuur Rick van der Ploeg zag twee teams ruim boven de overige acht finalisten uittorenen. Volgens jurylid en NRC-columnist Piet Borst was despoeling verder behoorlijk dun dit jaar. ,,De combinatie tussen toponderzoek en sterke communicatie blijft schaars. Dat is zonde, want er zat zeker toponderzoek tussen deze keer.” Borst doelde daarbij onder andere op het team van de Flu Fighters, dat weliswaar voortkwam uit de onderzoeksgroep van topstuk Ab Osterhaus, maar met weinig vernieuwende communicatieplannen kwam.

De jury had het niettemin tot op het laatste moment moeilijk met het aanwijzen van de winnaar. Een team van TU Delft, http://fileradar.nl, maakte ook veel indruk. Op basis van gecompliceerde wiskundige modellen willen twee Delftse dynamisch verkeerskundigen voorspellingen gaan doen van files, tot een uur vooruit. Files staan niet stil, maar verplaatsen zich als schokgolven naar achteren. De site moet net zoiets gaan worden als wat het populaire http://buienradar.nl voor regenvoorspellingen is.

Dat hier veel vraag naar is bleek al uit de enorme media-aandacht die het team afgelopen week kreeg. De jury denkt dat dit plan ook zonder de 100.000 euro wel van de grond zal komen. Dejongens geloven er zelf ook in, en legden vandaag ook voor de zekerheid alvast fileradar.be vast. ,,Eerst promoveren, maar begin 2010 gaan we op zoek naar alternatieve financiers.”

 

 

Dansen op kosmische straling;
Wetenschap op een dancefeest

Rotterdam, 1 oktober 2010 (NRC.NEXT)

Levensgrote projecties en muziek die worden vervormd door straling.

Het is dankzij hoogleraar Sijbrand de Jong te beleven tijdens Cosmic Sensations.

Projecties flitsen voorbij, stroboscopen schieten aan en uit, de LED-buizen flikkeren onregelmatig. Hoogleraar experimentele natuurkunde Sijbrand de Jong legt uit dat dit de testfase is: ,,Straks, tijdens het feest is dat allemaal anders. Dan is alles op elkaar afgestemd. ”

Een professor en dancefeesten. Heel gebruikelijk kun je die combinatie niet noemen. Toch staat De Jong van de Radboud Universiteit Nijmegen trots rond te kijken in de witte dome, eenkoepelvormige tent van vijftien meter hoog en dertig meter doorsnee, waar dit weekend Cosmic Sensation wordt gehouden. Vandaag en morgen zullen duizend jongeren hier uit hun dak gaan. Debasis van het feest: kosmische straling.

Het is een droom waaraan De Jong anderhalf jaar werkte, en waarmee hij vorig jaar de Academische Jaarprijs won, de prijs voor het meest innovatieve en creatieve project om wetenschappelijk onderzoek bij het brede publiek bekend te maken.

Kosmische straling is overal. Terwijl je dit leest schieten er al miljoenen deeltjes, protonen, elektronen en zwaardere atoomkernen, dwars door jouw lichaam heen – zonder dat je het doorhebt. Die deeltjes zijn onder andere afkomstig van de zon en supernova’s, en soms zelfs van sterren buiten ons melkwegstelsel. De deeltjes schieten weg wanneer er op deze sterren explosies plaatsvinden. Magneetvelden kunnen de deeltjes nog versnellen, waardoor sommige tot kilometers diep in de aardkorst kunnen doordringen.

En tijdens het feest worden die deeltjes omgezet in beeld en geluid. En dat gaat zo: zowel de muziek als de op de dome geprojecteerde beelden worden beïnvloed door binnenkomende deeltjes uitde ruimte. Die worden opgevangen door detectoren; grote kisten volgepropt met apparatuur die zo zijn afgesteld dat ze ongeveer elke seconde een deeltje waarnemen. In het midden van de dome staat een ronde dj booth omgeven door twaalf rode en blauwe LED-buizen.

De detectoren vangen elke seconde een deeltje op, waardoor dus elke seconde een kleine verandering in beeld en muziek optreedt. De LED-buizen knipperen op hetzelfde ritme. ,,De muziek zal niet ernstig vervormen”, zegt De Jong. ,,Er zullen hooguit sporen bij komen of af gaan. Extra effecten dankzij de sterren dus.

De levensgrote projecties zijn gemaakt door videoartiesten Dalai Felinto, Mehmet Akten, Mike Pan en Martinsh Upitis. Zij kregen de vrije hand in hun interpretatie van het universum. Die projecties,de grootste op een dome ooit, vergden heel wat technisch vernuft, legt Emanuel Züger van de Duitse firma VIOSO uit. ,,Projectoren zijn gemaakt om een beeld te vormen op een plat scherm. Opeen koepel raken die beelden vervormd. Bovendien moesten we voorkomen dat de beelden van de zes projectoren overlap gingen vertonen.”

En hoe dat er in de praktijk uit gaat zien? De Jong kan het alleen nog beschrijven: iedere bezoeker zal via een koptelefoon dancemuziek te horen krijgen, door kosmische straling vervormd van warm en zwoel tot hard mechanisch.

Haarscherpe hypnotiserende beelden van draaiende en tollende sterrenstelsels, komeetinslagen en felle zonnebranden zullen de hele koepel vullen en afgestemd op dezelfde straling veranderen van kleur, vorm en intensiteit. Een totale beleving van een fenomeen waarvan je waarschijnlijk het bestaan vooraf niet wist.

Jopinie @ Twitter

PHVsPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZHNfcm90YXRlPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzE8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVhLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzI8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjViLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzM8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVjLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX2ltYWdlXzQ8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzEyNXgxMjVkLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX21wdV9hZHNlbnNlPC9zdHJvbmc+IC0gPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfbXB1X2Rpc2FibGU8L3N0cm9uZz4gLSB0cnVlPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfbXB1X2ltYWdlPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tL2Fkcy8zMDB4MjUwYS5qcGc8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF9tcHVfdXJsPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdG9wX2Fkc2Vuc2U8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF90b3BfZGlzYWJsZTwvc3Ryb25nPiAtIHRydWU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF90b3BfaW1hZ2U8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb20vYWRzLzQ2OHg2MGEuanBnPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdG9wX3VybDwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX3VybF8xPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWRfdXJsXzI8L3N0cm9uZz4gLSBodHRwOi8vd3d3Lndvb3RoZW1lcy5jb208L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hZF91cmxfMzwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2FkX3VybF80PC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy53b290aGVtZXMuY29tPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fYWx0X3N0eWxlc2hlZXQ8L3N0cm9uZz4gLSBkYXJrYmx1ZS5jc3M8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19hdXRob3I8L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2F1dG9faW1nPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2N1c3RvbV9jc3M8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19jdXN0b21fZmF2aWNvbjwvc3Ryb25nPiAtIDwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2ZlYXR1cmVkX2NhdGVnb3J5PC9zdHJvbmc+IC0gVWl0Z2VsaWNodDwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2ZlYXRfZW50cmllczwvc3Ryb25nPiAtIDE8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19mZWVkYnVybmVyX2lkPC9zdHJvbmc+IC0gPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29fZmVlZGJ1cm5lcl91cmw8L3N0cm9uZz4gLSA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19nb29nbGVfYW5hbHl0aWNzPC9zdHJvbmc+IC0gPHNjcmlwdCB0eXBlPVwidGV4dC9qYXZhc2NyaXB0XCI+DQoNCiAgdmFyIF9nYXEgPSBfZ2FxIHx8IFtdOw0KICBfZ2FxLnB1c2goW1wnX3NldEFjY291bnRcJywgXCdVQS0yMTIyMzIwNS0xXCddKTsNCiAgX2dhcS5wdXNoKFtcJ190cmFja1BhZ2V2aWV3XCddKTsNCg0KICAoZnVuY3Rpb24oKSB7DQogICAgdmFyIGdhID0gZG9jdW1lbnQuY3JlYXRlRWxlbWVudChcJ3NjcmlwdFwnKTsgZ2EudHlwZSA9IFwndGV4dC9qYXZhc2NyaXB0XCc7IGdhLmFzeW5jID0gdHJ1ZTsNCiAgICBnYS5zcmMgPSAoXCdodHRwczpcJyA9PSBkb2N1bWVudC5sb2NhdGlvbi5wcm90b2NvbCA/IFwnaHR0cHM6Ly9zc2xcJyA6IFwnaHR0cDovL3d3d1wnKSArIFwnLmdvb2dsZS1hbmFseXRpY3MuY29tL2dhLmpzXCc7DQogICAgdmFyIHMgPSBkb2N1bWVudC5nZXRFbGVtZW50c0J5VGFnTmFtZShcJ3NjcmlwdFwnKVswXTsgcy5wYXJlbnROb2RlLmluc2VydEJlZm9yZShnYSwgcyk7DQogIH0pKCk7DQoNCjwvc2NyaXB0PjwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2hvbWU8L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX2hvbWVfdGh1bWJfaGVpZ2h0PC9zdHJvbmc+IC0gNTc8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19ob21lX3RodW1iX3dpZHRoPC9zdHJvbmc+IC0gMTAwPC9saT48bGk+PHN0cm9uZz53b29faW1hZ2Vfc2luZ2xlPC9zdHJvbmc+IC0gZmFsc2U8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19sb2dvPC9zdHJvbmc+IC0gaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvOS1sb2dvLmpwZzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX21hbnVhbDwvc3Ryb25nPiAtIGh0dHA6Ly93d3cud29vdGhlbWVzLmNvbS9zdXBwb3J0L3RoZW1lLWRvY3VtZW50YXRpb24vZ2F6ZXR0ZS1lZGl0aW9uLzwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3Jlc2l6ZTwvc3Ryb25nPiAtIHRydWU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaG9ydG5hbWU8L3N0cm9uZz4gLSB3b288L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaG93X2Nhcm91c2VsPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3Nob3dfdmlkZW88L3N0cm9uZz4gLSBmYWxzZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3NpbmdsZV9oZWlnaHQ8L3N0cm9uZz4gLSAxODA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb19zaW5nbGVfd2lkdGg8L3N0cm9uZz4gLSAyNTA8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb190YWJzPC9zdHJvbmc+IC0gdHJ1ZTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3RoZW1lbmFtZTwvc3Ryb25nPiAtIEdhemV0dGU8L2xpPjxsaT48c3Ryb25nPndvb191cGxvYWRzPC9zdHJvbmc+IC0gYTo3OntpOjA7czo1NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvOS1sb2dvLmpwZyI7aToxO3M6NjU6Imh0dHA6Ly93d3cuam9waW5pZS5ubC93b3JkcHJlc3Mvd3AtY29udGVudC93b29fdXBsb2Fkcy84LWxvZ28uanBnIjtpOjI7czo2NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dvcmRwcmVzcy93cC1jb250ZW50L3dvb191cGxvYWRzLzctbG9nby5qcGciO2k6MztzOjY1OiJodHRwOi8vd3d3LmpvcGluaWUubmwvd29yZHByZXNzL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvNi1sb2dvLnBuZyI7aTo0O3M6NjU6Imh0dHA6Ly93d3cuam9waW5pZS5ubC93b3JkcHJlc3Mvd3AtY29udGVudC93b29fdXBsb2Fkcy81LWxvZ28ucG5nIjtpOjU7czo2NToiaHR0cDovL3d3dy5qb3BpbmllLm5sL3dvcmRwcmVzcy93cC1jb250ZW50L3dvb191cGxvYWRzLzQtbG9nby5wbmciO2k6NjtzOjY1OiJodHRwOi8vd3d3LmpvcGluaWUubmwvd29yZHByZXNzL3dwLWNvbnRlbnQvd29vX3VwbG9hZHMvMy1sb2dvLnBuZyI7fTwvbGk+PGxpPjxzdHJvbmc+d29vX3ZpZGVvX2NhdGVnb3J5PC9zdHJvbmc+IC0gU2VsZWN0IGEgY2F0ZWdvcnk6PC9saT48L3VsPg==